ÇEVRE DÜZENİ PLANLARI

 

Çevre Düzeni Planı

 

Dengeli ve sürekli kalkınma amacına uygun olarak ekonomik kararlarla ekolojik kararların bir arada düşünülmesine imkan veren, rasyonel doğal kaynak kullanımını sağlamak üzere kalkınma planları ve varsa bölge planları temel alınarak yapılan ve tarım, turizm, konut, sanayi, ulaşım vb. genel arazi kullanım kararlarını, politika ve stratejilerini belirleyen, bölge veya havza bazında 1/50.000 veya 1/100.000 ölçekte hazırlanan, plan hükümleri ve plan açıklama raporuyla bütün olan üst ölçekli fiziki plandır.

 

Çevre Düzeni Planlarının Önemi

 

Çevre Düzeni Planlarının hazırlanması;

 

·                     Ülke genelinde çarpık kentleşme ve sanayileşmeyi önlemek,

·                     Sürdürülebilir kalkınmayı sağlamak,

·                     Kentsel ve kırsal gelişmeleri yönlendirmek,

·                     Ekolojik, ekonomik, kültürel, sosyal ve fiziki değerlerin bir bütün olarak ele alınmasını sağlamak,

·                     Koruma-kullanma dengesini kurmak,

·                     Strateji kararlar ve genel arazi kullanım kararlarının üretilmesi yolu ile çevre sorunlarını önlemek,

·                     Alt ölçekli planlara esas olacak kararların üretilmesi

 

açısından önem arz etmektedir.

 

AB’deki Durum

 

Planlama sistemi, ülkelerin siyasal yapıları, fiziki coğrafyaları ve yönetim sistemlerine göre şekillenmektedir. Bu anlamda Çevre Düzeni Planı kavramı da  ülkeden ülkeye değişmektedir. Avrupa ülkelerinin birçoğu yerinden yönetim ve hizmetin hizmet verilen yere yakın olması (subsidiarity) ilkesini benimsediğinden ve yönetim sistemlerini buna göre organize ettiklerinden planlama anlayışları ve planlama mantıkları ülkemizden farklıdır.

 

Bölgesel örgütlenmeler birçok Avrupa ülkesinde siyasal sistem içerisinde yer almakta ve birçok Avrupa ülkesi, bölgesel gelişmeye yön veren Bölge Planlarını üretmektedirler. Ancak planlama kademesi içerisinde Çevre Düzeni Planının bir üst ölçeği sayılabilecek bu plan türü ülkemizde yapılmamakta ve bu durum Çevre Düzeni Planlarının da kalitesini düşürmektedir. 

 

Ayrıca fiziki arazi kullanım planlarının yerine Stratejik Planlama (Strategic Planning) anlayışı da bir çok ülkede kullanılmamaktadır. Bu, daha çok üst ölçek planlarını üretmiş olan ülkelerin sorun ve problem özelinde plan ve çözüm üretmesine olanak sağlayan bir planlama türüdür.

Son olarak şehirleşme hareketine bizden yüzyıl önce başlayan ve bizden yüzyıl önce şehirli olan gelişmiş Avrupa Ülkelerinde planlama daha katılımcı bir şekilde sürdürülmekte, yasal düzenlemelere gerek kalmaksızın insanların ilgi alanı olabilmektedir.

 

Ülkemizde Mevcut Yasal Durum

 

·                     4856 sayılı Çevre ve Orman Bakanlığının Teşkilat ve Görevleri Hakkındaki Kanun’un 2.maddesi (h) bendi ile 10.maddesi (c) bendi;

 

            “Dengeli ve sürekli kalkınma amacına uygun olarak ekonomik kararlarla ekolojik kararların bir arada düşünülmesine imkân veren rasyonel doğal kaynak kullanımını sağlamak üzere, kalkınma plânları ve bölge plânları temel alınarak çevre düzeni plânlarını hazırlamak veya hazırlatmak, onaylamak, uygulanmasını sağlamak”

 

·                     5491/2872 sayılı Çevre Kanunu’nun 9.maddesinin (b) bendi;

 

            “Ülke fizikî mekânında, sürdürülebilir kalkınma ilkesi doğrultusunda, koruma-kullanma dengesi gözetilerek kentsel ve kırsal nüfusun barınma, çalışma, dinlenme, ulaşım gibi ihtiyaçların karşılanması sonucu oluşabilecek çevre kirliliğini önlemek amacıyla nazım ve uygulama imar plânlarına esas teşkil etmek üzere bölge ve havza bazında 1/50.000-1/100.000 ölçekli çevre düzeni plânları Bakanlıkça yapılır, yaptırılır ve onaylanır. Bölge ve havza bazında çevre düzeni plânlarının yapılmasına ilişkin usûl ve esaslar Bakanlıkça çıkarılacak yönetmelikle belirlenir.”

 

 

hükümleri uyarınca Çevre Düzeni Planlarının yapılması görevi Çevre ve Orman Bakanlığı’na verilmiştir.

 

Mayıs 2003 Tarihine Kadar Olan Çalışmalar

 

Bu güne kadar Çevre Düzeni Planları;

·                     Çevreye duyarlı planlama anlayışı göz ardı edilerek,

·                     Parçacı bir anlayışla,

·                     Yeterli bir ön araştırma yapılmaksızın,

·                     Klasik imar planı tekniği ile,

·                     Bilimsel bir rapora dayanmaksızın hazırlanmıştır.

 

Bu planlar;

·                     Koruma-kullanma dengesi ve risk yönetimini de göz ardı etmiştir.

·                     Planların hazırlanması ve değişikliklerin gözden geçirilmesi uzun bir sürede gerçekleştirildiğinden bir bakıma plansız gelişme teşvik edilmiştir.

·                     Yanlış arazi kullanım kararları; plansız kentleşme, tarım arazilerinin amaç dışı kullanımı, jeolojik sakıncalı alanların iskana açılması, doğal ve tarihi değerlere sahip alanların korunamaması, kıyı alanlarının betonlaşması, kirlilik (hava, su,toprak) gibi önemli çevresel sorunların ortaya çıkmasına neden olmuştur.

 

 

Planlama çalışmalarını 1960'lı yıllardan itibaren Bayındırlık ve İskan Bakanlığı yürütmüş olup günümüze kadar Türkiye'nin yaklaşık %5’inin planlama çalışmalarını tamamlamıştır. Ancak yapılan bu çalışmalarla, Avrupa Birliği uyum sürecinde olan ülkemizin sorunlarının çözümünde, talep ve hedeflerinde yetersiz kalınmıştır.

Ülke geneline ait olan bu problemin detayına inildiğinde, genelde il merkezlerine ve kıyı alanlarına yönelik hazırlanmış 1/25.000 Ölçekli Çevre Düzeni Planları ile yerel yönetimler tarafından üretilen alt ölçekli planlar (1/5000 ve 1/1000 ölçekli) arasında uyumsuzluklar yaşandığı ve mevcut Çevre Düzeni Planlarının kullanıcıların ihtiyacına cevap vermediği, bu uyumsuzlukların giderilmesi için de yerel yönetimlerce sürekli Üst Ölçekli Planlarda (Çevre Düzeni Planı) revizyon veya değişiklik yapılması yolu tercih edildiği, dolayısıyla Çevre Düzeni Planlarının bütünlüğünün sürekli bozulduğu ve parçacı yaklaşımların sergilendiği, Çevre Düzeni Planı olmayan yerlerde ise durumun çok daha kötü olduğu, belediye yetkisi dahilinde 1/5.000 Ölçekli Nazım İmar Planı, 1/1.000 Ölçekli Uygulama İmar Planı ve Mevzii İmar Planları ile dar kapsamda hedefsiz, çözümsüz ve ihtiyaca cevap veremeyen planlama çalışmalarının gerçekleştirildiği görülmektedir.

 

Çevre ve Orman Bakanlığı’nın Çevre Düzeni Planı Çalışmaları

Bakanlığımızca yapılan Çevre Düzeni Planları ile;
 

·                     Sürdürülebilir kalkınma,

·                     Bütüncül planlama,

·                     Çevrenin korunması,

·                     Kentleşme ve sanayileşmenin kontrol altına alınarak, sağlıklı bir şekilde yönlendirilmesi,

·                     Yerel katılımın ve ortaklığın sağlanması,

·                     Birlik şeklinde yapılanma modellerinin oluşturulması ve

·                     Şeffaflık ilkeleri doğrultusunda,

Gerek Çevre Envanteri, gerekse Coğrafi Bilgi Sistemleri ve Uzaktan Algılama Yöntemlerinden yararlanarak plansız gelişmenin önüne geçerek planlı gelişmeyi sağlamak, yatırımcının önündeki engelleri kaldırmak ve hızlı ve güvenilir planlar üretmek hedeflenmektedir ve 2003 yılından bu yana yapılan Çevre Düzeni Planları bu anlayışla hazırlanarak hayata geçmiştir.

 

                                                        Bakanlığımızca 2003-2005 Yılları Arasında Hazırlanan Çevre Düzeni Planları

 

 

Çevre Düzeni Planı

Onay Tarihi

1-

Sapanca Gölü Havzası 1/25 000 Ölçekli Çevre Düzeni Planı

18.08.2003

2-

Mersin Kent Bütünü 1/25 000 Ölçekli Çevre Düzeni Planı- Kazanlı Revizyonu

31.05.2004

3-

Gebze 1/25 000 Ölçekli Çevre Düzeni Planı

07.06.2004

4-

Ergene Havzası (Edirne-Kırklareli-Tekirdağ) 1/100 000 Ölçekli Çevre Düzeni Planı

13.07.2004

5-

Konya-Karapınar-Hotamış 1/50 000 Ölçekli Çevre Düzeni Planı

30.07.2004

6-

Kocaeli Merkez ve Yakın Çevresi 1/25 000 Ölçekli Çevre Düzeni Planı

20.08.2004

7-

Çorlu – Çerkezköy – Marmaracık – Büyükkarıştıran – Muratlı Planlama Alt Bölgesi 1/25 000 Ölçekli Çevre Düzeni Planı

13.09.2004

8-

Kandıra (Kocaeli) 1/25 000 Ölçekli Çevre Düzeni Planı

30.12.2004

9-

Körfez ve Çevresi (Kocaeli) 1/25 000 Ölçekli Çevre Düzeni Planı

30.12.2004

10-

Sultanköy Belediyesi (Tekirdağ) 1/25 000 Ölçekli Çevre Düzeni Planı

22.09.2005

11-

Bursa – Karacabey 1/25 000 Ölçekli Çevre Düzeni Planı

26.09.2005

 

 

         2005 Yılı Sonrası Bakanlığımızca Yürütülen Çevre Düzeni Planı Çalışmaları

 

2006 yılı içerisinde, DPT tarafından belirlenmiş olan NUTS Bölgeleri (İstatistiki Bölgeler) dikkate alınarak 10 Planlama Bölgesi (31 İl) belirlenmiş ve bu planlama bölgelerinin sorgulanabilir, güncellenebilir 1/100.000 Ölçekli Çevre Düzeni Planları hazırlanmıştır:

 

 

Çevre Düzeni Planı

Alan (Hektar)

1-

Kırşehir-Nevşehir-Niğde-Aksaray Planlama Bölgesi 1/100 000 Ölçekli Çevre Düzeni Planı

2.707.276

2-

Mersin-Karaman Planlama Bölgesi 1/100 000 Ölçekli Çevre Düzeni Planı

2.438.115

3-

Sinop-Kastamonu-Çankırı Planlama Bölgesi 1/100 000 Ölçekli Çevre Düzeni Planı

2.646.642

4-

Aydın-Muğla-Denizli Planlama Bölgesi 1/100 000 Ölçekli Çevre Düzeni Planı

3.265.783

5-

Konya-Isparta Planlama Bölgesi 1/100 000 Ölçekli Çevre Düzeni Planı

4.968.460

6-

Manisa-Kütahya-İzmir Planlama Bölgesi 1/100 000 Ölçekli Çevre Düzeni Planı

3.725.768

7-

Samsun-Çorum-Tokat Planlama Bölgesi 1/100 000 Ölçekli Çevre Düzeni Planı

3.793.671

8-

Ordu-Trabzon-Rize-Giresun-Gümüşhane-Artvin Planlama Bölgesi 1/100 000 Ölçekli Çevre Düzeni Planı

3.517.420

9-

Zonguldak-Bartın-Karabük Planlama Bölgesi 1/100 000 Ölçekli Çevre Düzeni Planı

949.902

10-

Antalya-Burdur Planlama Bölgesi 1/100 000 Ölçekli Çevre Düzeni Planı

2.792.551

TOPLAM

30.805.588

 

Çevre Düzeni Planları Coğrafi Bilgi Sistemleri (GIS) ortamında; Uydu Görüntüleri ve yaklaşık 30 katman veri (tarım, jeoloji, hidroloji, ekoloji v.s.) kullanılarak hazırlanmış ve her türlü bilgi ve verinin ilişkisel veri tabanı üzerinde yönetimi için veri tabanı modeli oluşturulmuştur.

 

Planlar 3 aşamada gerçekleştirilmektedir. Araştırma safhasında planlama çalışması için gerekli olan veriler toplanmakta, araştırma ve sentez paftalarının (verilerin yorumlanması) hazırlanması ve elde edilen sentez paftaları yardımı ile plan paftaları ve plan notları sayısal ortamda oluşturulmaktadır:

 

1.Etap (Araştırma Raporu)

Planlama alanı ile ilgili yayın araştırmasının yapılması, verilerin toplanması, çizili dokümanların elde edilmesi, arazi çalışmalarının yapılması, mülkiyetlerin derlenerek ölçekli paftalara işlenmesi, gerekli diğer çevresel, sosyal-ekonomik araştırmaların sonuçlandırılması, çizili paftalar, fotoğraf albümleri, video kayıtları, hava fotoğrafları ve uydu görüntüleri elde edilerek arazi kullanım paftaları hazırlanır. Planlama alanına ilişkin baz paftaları GIS ortamında hazırlanır. Elde edilen analiz sürecinin tamamlanmasından sonra sentez yapılarak olanaklar, sınırlamalar, öneriler ve kararların ortaya konduğu araştırma raporu hazırlanır. Bu süre içinde 3 adet ara raporla; raporların verileceği güne kadar elde edilecek bilgiler çalışmanın yöntemi, ilerleyiş ve gelişmeler Bakanlığa sunulur. Araştırma raporu tamamlanıp taslak halinde Bakanlığa sunulmasından sonra araştırma raporunun tümünü ve çalışmayı açıklayan bir değerlendirme tablosu çevre ve Orman Bakanlığına sunulur.

 

2. Etap (Plan Alternatifleri)

Çevre düzeni planının hazırlanması, politikalar, stratejik hedefler ve arazi kullanım kararları ile diğer karar ve hükümlerin geliştirilmesi ve bunlara ilişkin bir taslak plan açıklama raporu hazırlanır. Bu süre zarfında iki kez alternatif önerilerini, bir kez ise kabul gören alternatife ilişkin detaylı çalışma eskizleri ile ekleri Çevre ve Orman Bakanlığı değerlendirir. Her çalışma sonrasında Çevre ve Orman Bakanlığı'nın koordinasyonunda bir toplantı düzenlenerek planlama ekibi, planlama çalışmalarına ilişkin bilgi verir.

 

3. Etap (Planlama)

Plan orijinalinin çizimi ve plana ait mekansal kararlar ve yönetim kararlarını içeren plan hükümlerinin ve organizasyonel kararların oluşturulması ve bütün bunların açıklandığı bir plan açıklama raporu hazırlanır. Plan ve plan raporunun tamamlanmasından sonra nihai plan ve plan raporu Çevre ve Orman Bakanlığınca değerlendirilir.

Çevre ve Orman Bakanlığı, sunuşunu planlama ekibinin yapacağı, proje etaplarının sonunda yapılacak inceleme toplantılarını merkezde veya mahallinde; kendisi veya istediği diğer kamu kurum ve kuruluşları ile halk ve gönüllü kuruluş temsilcilerinin yer alacağı toplantılar düzenler.

 

Planlar;

·                     Planlama alanı ile ilgili yayın araştırmasının yapılması, ekolojik temelli fiziki plan çalışmasına esas olacak kapsamda gerekli verilerin toplanması, veri tabanı oluşturulması ve toplanan verilerin yapılacak plana entegrasyonunun sağlanması,

·                     Görsel (çizili paftalar, fotoğraf albümü, uydu görüntüleri, hava fotoğrafları, video kaseti gibi) dokümanların elde edilmesi, arazi inceleme ve çalışmalarının yapılması, mülkiyet araştırmalarının paftalara işlenmesi, mevcut arazi kullanım paftalarının hazırlanması,

·                     Kirletici kaynaklarda kirliliği önleyici alternatif tedbir önerileri, bu tedbirler kapsamında yapılması gereken yatırım önerileri, işin tahmini mali boyutu ve bu konuda yönetim ve uygulama önerileri hazırlanması,

·                     Mekansal kararlara ilişkin alternatif önerilerin ve planın 1/25.000, 1/50.000 veya 1/100.000 ölçekli hazırlanması, yönetim kararlarının ve organizasyonel kararların oluşturulması,

·                     Bütün bu çalışmalara işlerlik kazandıracak, buna dayalı olarak üretilecek alt ölçekli planlara ve uygulamalara yön gösterici olarak detayda plan hükümlerinin ve plan açıklama raporunun hazırlanması,

·                     Planlama alanının ve plan çalışması ile eklerinin sayısal ortamda hazırlanması,

·                     Bu çalışma süresince gerekli görülen safhalarda toplantılar düzenleyerek çalışmanın akışı ve elde edilen sonuçlar hakkında bilgi verilmesi,

şeklinde gerçekleştirilmektedir.

 

İzleme ve Değerlendirme

1/100.000 Ölçekli Çevre Düzeni Planlarının uygulamalarının izlenmesi, gerek Merkez Teşkilat gerekse Taşra Teşkilatlarının denetim elemanlarınca gerçekleştirilecek olup, her 5 yılda bir gerçekleşme durumunun tespiti amacıyla raporlama yapılacaktır. Coğrafi Bilgi Sistemine bağlı veri tabanının kurulacak olması nedeniyle izleme ve sorgulama işlemi daha kısa zamanda gerçekleştirilebilecektir.

 

Uydu Görüntüsü

Resim1

 

Çevre Düzeni Planı

L18

 

Veri Tabanı Modeli

Resim3

 

2006 yılı içerisinde Bakanlığımızca hazırlanan 10 Planlama Bölgesine ait 1/100 000 Ölçekli Çevre Düzeni Planlarının yanı sıra, yine 2006 yılı içerisinde Bakanlığımız koordinasyonunda Valiliklerince 8 İlde 1/100 000 Ölçekli Çevre Düzeni Planları hazırlanmıştır:

 

 

Çevre Düzeni Planı

Alan (Hektar)

Onama

1-

İstanbul 1/100 000 Ölçekli Çevre Düzeni Planı

519.600

Onanlı

2-

Balıkesir 1/100 000 Ölçekli Çevre Düzeni Planı

1.429.200

--------

3-

Sakarya 1/100 000 Ölçekli Çevre Düzeni Planı

481.700

--------

4-

Kırıkkale 1/100 000 Ölçekli Çevre Düzeni Planı

436.500

--------

5-

Osmaniye 1/100 000 Ölçekli Çevre Düzeni Planı

376.700

--------

6-

Hatay 1/100 000 Ölçekli Çevre Düzeni Planı

540.300

Onanlı

7-

Kayseri 1/100 000 Ölçekli Çevre Düzeni Planı

(Büyükşehir Belediyesi Sınırları)

213.000

--------

8-

Uşak 1/100 000 Ölçekli Çevre Düzeni Planı